GNFC
25 წელი

ოცნებების სასაფლაო გაღმა და გამოღმა ნაპირზე - 27 11 2017
Slider Image

თეო ხატიაშვილი



,,გვახსოვდეს აფხაზეთი!”, ,,აფხაზეთი ჩვენი ტკივილია!” - ლოზუნგები თანამედროვე საქართველოს ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე ღრმად ჩაბეჭდილი და პოლიტიკოსებისა თუ მედიისგან ფართოდ ტირაჟირებულია, რაც წარმოადგენს იმის მეტყველ სიმპტომს, თუ როგორ აღვიქვამთ დამოუკიდებლობის მოპოვების თანმდევ ომებსა და დღემდე მოუგვარებელ კონფლიქტებს. ამჯერად, ყურადღებას არ გავამახვილებ ლოზუნგების პათეტიკურობასა და სიცარიელეზე. ჩემთვის საინტერესოა ის, რომ კონფლიქტური ზონებიდან, ფაქტობრივად, ამოღებულია ე.წ. შიდა ქართლი, ცხინვალის რეგიონი - კიდევ უფრო ღია ჭრილობა, რომლის საოკუპაციო ხაზი ლამის ყოველდღიურად მერყეობს. შეიძლება ეს ,,გამოტოვება” იმითაც არის განპირობებული, რომ როგორც კი დედაქალაქიდან სწორედ ,,აფხაზეთისკენ” მიმავალ ტრასას გაუყვები, სულ რამდენიმე კილომეტრში მიადგები ,,წეროვანის გეტოს”, რომელიც ისედაც (მუდმივად) გახსენებს (ყოველ შემთხვევაში, უნდა გვახსენებდეს) ,,სამაჩაბლოს ტკივილს”.

არ ვიცი, რას შეიძლება მივაწეროთ ეს ფაქტი? იმას, რომ აფხაზეთი მაინც ყოველთვის უფრო რომანტიზებული იყო ჩვენ კულტურულ მეხსიერებაში? რომ აფხაზი ეგზოტიკურ, გოროზ, არისტოკრატულ კავკასიელად აღიქმებოდა, მაშინ, როდესაც იგივე კავკასიელ ოსებზე ბავშვობიდან მხოლოდ დამამცირებელი ანეგდოტები გვესმოდა? არ ვიცი.  ამ საკითხზე ჩემი ემპირიული დაკვირვების გარდა  სერიოზულად არ მიფიქრია და მით უმეტეს, არ მიკვლევია. აზრი უბრალოდ კვლავ წამომიტივტივდა, როდესაც დამოუკიდებლობის პერიოდის ქართულ კინოში კონფლიქტების რეპრეზენტირების შესახებ წერა დავიწყე.

ამიტომ არ არის გასაკვირი, რომ ფილმები ძირითადად სწორედ აფხაზეთის ომს უკავშირდება (თუ არ ჩავთვლით რენე ჰარლინის ,,აგვისტოს 5 დღეს”, რომელსაც მაშინდელი, ხელისუფლებაში მყოფი ნაციონალური მოძრაობის სახელმწიფო იდეოლოგიის ნაწილად უფრო განვიხილავ. ვფიქრობ, ჰოლივუდისთვის შეკვეთილი ფილმი ქართული კინოპროცესის გააზრებაში ნაკლებად დამეხმარება და ზაზა კოლელიშვილის ,,ომი და ქორწილს”, რომლის მხოლოდ მოხსენიებით შემოვიფარგლები).

პირველი მასშტაბური ფილმი ამ თემაზე, გიორგი ხაინდრავას „ოცნებების სასაფლაოა" (1997), რომელშიც გამოყენებული ქრონიკა და მთლიანად, ფილმის კვაზი დოკუმენტური ესთეტიკა ქმნის შთაბეჭდილებას, რომ ომის ქრონიკას უყურებ.

ის მმნიშვნელოვნად განსხვავდება მეორე მსოფლიო ომზე გადაღებული საბჭოური (მათ შორის, ქართული) ფილმებისგან, რომლებშიც არსებობს ბრძოლის ზუსტი გეგმა, ჯარისკაცმა იცის, ვინ არის მტერი და არც იარაღია მისთვის სათამაშო აქსესუარი.

,,ოცნებების სასაფლაოში” კი სრული ქაოსია, ბრძოლა მოუმზადებელი და შესაბამისად, განწირულია. ვიღაცას ვიღაცის იარაღი მიაქვს შემთხვევით, ვიღაც უბრალოდ ‘მოროდიორობს"ვიღაცაში აფხაზი გოგოს დანახვა რომანტიკულ რაინდს აცოცხლებს... თუმცა არის ფილმში ერთი ნამდვილი რაინდი, სამართლიანი სუპერ გმირი, ჰოლივუდის ბლოკბასტერებიდან ქართულად „გადმოთარგმნილი"მეთაური (თავად გოგა ხაინდრავას შესრულებით), რომლის გამოჩენა ავტომატურად ყველა პრობლემის მოგვარებას ნიშნავს.

„ოცნებების სასაფლაოს” საბჭოთა ბატალური ფილმებისგან კიდევ ერთი რამ განასხვავებს - მასში არ არის მტრის ხატი. პირიქით, ხაზგასმულად მიჰყვება ქართველ-აფხაზების ერთობის იდეა. ორივე დაპირისპირებულ მხარეს იბრძვიან აფაქიძეები. ისინი მამა-შვილად შეეფერებიან ერთმანეთს. უფროსი, აფხაზი აფაქიძე (ცოტნე ნაკაშიძე) ჩეჩნურ ქუდს ჩუქნის უმცროს, ქართველ აფაქიძეს (გიორგი ნაკაშიძე), რაც ალყაში მოქცეულს, ფაქტობრივად  გადაარჩენს კიდეც. ჰოსპიტალში მოხვედრილს კი მეგობარი ჯარისკაცი რიტორიკულად ეკითხება: „ომში დაღუპულები პირდაპირ სამოთხეში მიდიანო. ჩვენი მტრებიც ხომ იღუპებიან და იქ ერთდ უნდა ვიყოთ?”

ზაზა ურუშაძის ,,მანდარინების” (2013) ფინალში ესტონელი ივო ქართველების  მოკლული ვაჟიშვილის გვერდით მარხავს თავისთან შეფარებულ დაჭრილ მეომარ ნიკას. ამაში კიდევ ერთი, ასევე შეფარებული დაჭრილი ჯარისკაცი - ოღონდ საპირისპირო ბანაკიდან, აფხაზების დაქირავებული ჩეჩენი მებრძოლი ეხმარება, რომელთან გამომშვიდობება მოკლე დიალოგით სრულდება:

„... ივო: ჩემ შვილს ვეუბნებოდი, ეს არავის ომი არ არის-მეთქი, მაგრამ ვერ გადავაფიქრებინე.
აჰმედი- ე.ი. ქართველმა მოკლა?
ივო-კი... ამას რა მნიშვნელობა აქვს?..."

დიალოგი იმ სქემი პირდაპირი ვერბალიზებაა, რომელზეც ომის თემაზე გადაღებული ფილმების დიდი ნაწილი აიგება: ომის აბსურდულობა, მსუბუქად კრიტიკული მზერა, რაც უპასუხისმგებლოდ წარმოებული, ქაოტური, მოხალისეების ენთუზიაზმის იმედად დარჩენილი კონფლიქტის აღწერაში ვლინდება, ეთნიკური დაპირისპირების უარყოფა (ზოგადად კავკასიელთა ერთობის იდეა - ლევან თუთბერიძის  „გასეირნება ყარაბაღში”, 2005, აზერბაიჯანელი და სომეხი მებრძოლები; „მადარინებში” დაქირავებული ჩეჩენი და ა.შ.), რაც საბოლოოდ დამეგობრებით სრულდება. საომარ ვითარებაში სახედაკარგულ ადამიანებშიც, იქითა თუ აქეთა ბანაკშიც აუცილებლად გამოჩნდება ვინმე, ვისი ნდობაც და ვისთან ადამიანური  ურთიერთობაც შესაძლებელია.
ვანო ბურდულის „კონფლიქტის ზინა" („გასეირნებაება ყარაბაღში"- 2, 2009) დასაწყისში თითქოს ისტორიული სიცხადის შეტანის მიზნით, ტიტრი აქვს წამძღვარებული:" პოსტსაბჭოთა კავკასია იქცა ერთ დიდ კონფლიქტის ზონად”.

სწორედ ერთი დიდი კონფლიქტის ზონა და არა კონკრეტულად ყარაბაღი (,,გასეირნება ყარაბაღში") ან აფხაზეთი (,,გასეირნება ყარაბაღში-2”, ზაზა ურუშაძის ,,მანდარინები”, რუსუდან გლურჯიძის ,,სხვისი სახლი”, 2016) ჩანს  ფილმებშიც.

თუმცა პოსტსაბჭოთა კავკასიაში ეთნიკურ ნიადაგზე აგორებული მსგავსი კონფლიქტების  გაერთიანებას ხსენებულ ფილმებში პრობლემის გააზრებისა და განზოგადების პერსპექტივა ნაკლებად აქვს.მით უმეტეს, რომ  მსგავსების ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორი - რუსეთი ან გამოტოვებულია, ან ძალიან გაკვრით შემოდის. ავტორები გვერდს უვლიან კომპლექსური და მეტად რთული კონფლიქტის გამოკვლევას და ზედაპირული აღწერით შემოიფარგლებიან.

ამიტომაც ბოლომდე ბუნდოვანი რჩება, უფრო სწორად,ავტორებს თავიდანვე არ აქვთ დასახული, გაერკვნენ მიზეზებში, რამ გამოიწვია ეს ომი? უბრალოდ, კითხვების დასმის დონეზე მაინც. უფრო მეტიც - ვერ გაიგებ, ვინ ვის ეომება, რატომ ეომება? არანაირი კონკრეტული დროის, სივრცის შეგრძნება. ომი თავიდან ბოლომდე აბსტრაქტულ მოცემულობად რჩება, რაზეც მხოლოდ სროლის ხმა და პერიოდულად მოსმენილი ფრაზა: ,,ეს ომია, ძმაო!” - შეგვახსენებს.

ამიტომ არანაირი მნიშვნელობა აქვს ფილმში „გასეირნება ყარაბაღში" სომხეთ-აზერბაიჯანის ომია ფონად, თუ „გასეირნება ყარაბაღში-2", ,,მანდარინებსა” ან ,,სხვის სახლში” - აფხაზეთის. ყარაბაღის ომი აფხაზეთის ომის იდენტურად რეპრეზენტირდება, აფხაზეთის ომი - სამოქალაქო ომის მსგავსად და ა.შ. რაც ერთიანდება გამარტივებული პაციფისტური იდეით - ომი ცუდია, ჩვენ ყველანი ძმები ვართ.

ალბათ, გაჩნდება სრულიად ლეგიტიმური კითხვაც - და რა არის ამაში ცუდი? რატომ არ შეიძლება, ავტორს არ აინტერესებდეს ომის კონკრეტული წარმომავლობა და მისთვის მხოლოდ ამ უკანასკნელის ფონზე განვითარებული პერსონაჟების ხასიათები და მათ შორის ურთიერთობა იყოს მნიშვნელოვანი? ცხადია, შეიძლება. მაგრამ აქ მოხსენებულ ფილმებში სწორედ ომია მთავარი გმირი, რომელიც ბოლომდე ანონიმურ პერსონაჟად რჩება. თავად პერსონაჟების ხასიათების დინამიკა კი ერთადერთი იმაში ვლინდება, რომ დასაწყისში მტრულად განწყობილები ფინალისკენ დამეგობრდებიან. მათზე თავიდან რაც იცი, ასეთივებს ემშვიდობები.
და რაც ყველაზე მთავარია, არ გჯერა პაციფისტური მოწოდების მაშინ, როდესაც მთელი ფილმ(ებ)ი ტესტოსტერონით არიინ  გაჟღენთილი. მართლაც რომ „არა აქვს ომს ქალის სახე”, ის მამაკაცური სახითა და ვნებებით გვევლინება. მაშინაც კი, როცა ომისგან დაღლილი ბიჭები მის უაზრობაზე ჩაფიქრდებიან. შეპყრობის/დაპყრობის ვნებით არიან მოცული: ეგზისტენციურ პასუხს ომში წასვლით ეძებენ, შეწყვეტილი ცეცხლის დროს ჰაერში უაზროდ ისვრიან და დაგროვილი ენერგიისგან იხარჯებიან, დასვენების დროს კი „ნაშების შეგდებაზე” უხეშად ოცნებობენ.

საგულისხმოა, რომ აკა მორჩილაძის რომანის სახელი ,,მოგზაურობა ყარაბახში” ეკრანიზაციაში (და ფილმის გაგრძელებაში) სიტყვა ,,გასეირნებით” შეიცვალა. ომი მთავარი გმირებისთვის უბრალოდ ექსტრემალურ, ცოტა ინფანტილურ და ცოტა ძველბიჭური ამბებით დატვირთულ გასეირნებად დარჩა. მათ ცხოვრებაში ის არაფერს ცვლის, როგორი ინფანტილურებიც იყვნენ, ასეთებად რჩებიან. ,,გასეირნება ყარაბახში-2”-ის გმირის (მიშა მესხი) მსგავსად, რომელიც მუდმივად ერთმანეთში ურევს სიტყვებს (მაგალითად, ექსტრემისტი ექსტრავაგანტულის ნაცვლად და ა.შ.) ანუ არ იცის, რა კონკრეტული სიტყვა გამოიყენოს ამა თუ იმ მოვლენის აღსაწერად, ავტორებიც თითქოს ასევე  „ურევენ” მნიშვნელობებს. ვერ ახდენენ პრობლემის  არტიკულირებას, რადგან ომის თემა  მათთვისაც ერთგვარი „ბიჭური გასეირნებაა”.


ამ მხრივ გამონაკლისი არც რუსუდან გლურჯიძის „სხვისი სახლია”. თანაც თითქოს „გენდერული წონასწორობის” აღსადგენად, ფილმში გამოკვეთილად მასკულინური სნაიპერი ქალი შემოდის, რომელიც არა იმდენად ძლიერი, რამდენადაც „ფალიკური ქალის” ერთგვარი რომანტიზების მცდელობაა (ჭკვიანია, რაზეც ძირითადად ის მიგვანიშნებს, რომ უმეტესად დუმს; სამართლიანია, კაცებიც აღიარებენ მის უპირატესობას და მოწიწებით ექცევიან).

ამ პერსონაჟის მსგავსად, სხვა დანარჩენიც ძალზე სწორხაზოვანი და სტერეოტიპულია, რის გამოც მათთან ვერანაირი ბმა ვერ ხდება არანაირი თანაგრძნობა არ ჩნდება. თუმცა სცენარი ნამდვილად იძლეოდა ომის განსხვავებული რაკურსით, ცოცხალი და  წინააღმდეგობრივი სახით დანახვის საშუალებას.

აფხაზი ოჯახი, რომელიც დაცარიელებული სოფლის მიტოვებულ სახლში  დაიდებს ბინას, მაინც ვერ გრძნობს თავს შინ. ისინიც სრულიად გაუცხოებული არიან გარემოსთან.

ასტამური, რომელიც  აფხაზების მხრიდან ამ შინაგანი დისკომფორტის რეპრეზენტატორი უნდა ყოფილიყო, ერთ-ერთი ყველაზე უსიცოცხლო და პლაკატური გმირი გამოვიდა. ერთადერთი  პერსონაჟი, რომელიც ახალი ცხოვრების დაწყების იმედს არ კარგავს, რომელიც სრული სიმშვიდის, სითბოს, კომფორტის გამომხატველია და რუდუნებით ცდილობს, ასეთად აქციოს მიტოვებული სახლიც, ასტამურის ცოლი, ეროვნებით რუსი ლიზაა.
არ ვიცი, რამდენად გააზრებულად მოხვდა ეს ქვეტექსტი ფილმში, რომლის მიხედვითაც სათნო რუსი ქალი (დედა-რუსეთი) ხდება სიმყუდროვის -  კონფლიქტის მოგვარების ექვივალენტი, მაგრამ  ავტორები,  როდესაც ფილმს აფხაზეთის ომის შესახებ რუსეთთან კორპროდუქციით  აკეთებდნენ, რომ ეს თანამშრომლობა, რბილად რომ ვთქვათ, უხერხული იყო.

კონფლიქტის დამარეგულირებელი რუსი დედისგან განსხვავებით გიორგი ოვაშვილის ფილმში „გაღმა ნაპირი” (2009) რუსი ჯარისკაცი ჩნდება, როგორც კონფლიქტის ზონის მაკონტროლირებელი, რომელიც სრულიად უმიზეზოდ დხვრეტს ახალგაზრდა კაცს, საზღვრის გადაკვეთისას. გარკვეულ სწორხაზოვნებებს ვერც ამ ფილმში ავცდით. ასეთია ფილმის გმირის, პატარა თედოს გადაწყვეტილების მიზეზიც, როდესაც აფხაზეთში გაპარვას  მას შემდეგ განიზრახავს, როდესაც შეიტყობს, რომ დედამისი სხვა კაცებთან წვება. ,,გაბოზებული” დედა თედოს მარტოობის, უპატრონობის განცდას ამძაფრებს და ის მიტოვებული სოფლის/სახლის/მამის საძებნელად მიდის აფხაზეთში.
გიორგი ოვაშვილი ფილმის დასაწყისში ბავშვების პირით შეგვახსენებს ომის დროინდელ შემზარავ ისტორიებს, რომელიც რეალური თუ მითოლოგიზებული სახით დღემდე შემორჩენილია ქართველის კოლექტიურ მეხსიერებაში. თუმცა რეჟძისორს,  ამის იქით სწორედ აფხაზების ნეგატიური სტერეოტიპის დანგრევა აინტერესებს. თუ ისინი თავიდან მტრულად, აგრესიულად და სკეპტიკურად ხვდებიან თედოს, თანდათან თანაგრძნობა უჩნდებათ და დახმარების ხელს უწვდიან.

ფინალში ბავშვი მოქეიფე კაცებს გადააწყდება. ყველაზე ოპტიმისტმა მაყურებელმა შეიძლება ისიც იფიქროს, რომ უხერხულად მომზირალი კაცი სწორედ თედოს მამა, მაგრამ თვალწარმტაცი მირაჟი, რომლითაც ფილმი და ბიჭის  სახიფათო „ოდისეა” სრულდება, გაცილებით პესიმისტურ და ამავე დროს, რეალისტურ სურათს გვიჩვენებს- ჩვენში ჩაბეჭდილი „დავიბრუნოთ აფხაზეთი!”/”აფხაზეთი ჩვენია!” მხოლოდ და მხოლოდ მირაჟი და ილუზიაა.
 
მომდევნო ფილმში „სიმინდის კუნძული” (2014) გიორგი ოვაშვილი კამერას შემოატრიალებს და ცდილობს დაინახოს,  იქით რა ხდება? როგორ ცხოვრობს აფხაზი პოსტსაომარი ტრავმებით? რამდენად მოახერხეს მათ მიტოვებული ადგილები  „შინად ექციათ" თუმცა  „სიმინდის კუნძული" „გაღმა ნაპირისგან” განსხავებით, რომელიც სოციალური რეალიზმის ნიშნებს ატარებს, გაცილებით პირობითი ენით არის შექმნილი და ამდენად,  კონკრეტული პოლიტიკური კონტექსტის გარდა სხვადასხვა, უფრო ეგზისტენციური ხასიათის ინტერპრეტაციებსაც  ექვემდებარება. თუმცა, ამჯერად ჩემთვის სწორედ აფხაზეთის ომის კონტექსტია საინტერესო, რის შედეგადაც პატარა კუნძული იზოლირებული რეგიონის მეტაფორად აღიქმება, რომელზეც  აფხაზი ბაბუა და შვილიშვილი თავისთვის განმარტოებულად ცხოვრობენ და არსებობისთვის ყოველდღიური მონოტონური, მუხლჩაუხრელი შრომა უჭევთ მათი განზე გადგომა, დაძაბულ და კონფლიქტურ მოვლენებში ჩაურევლობა მაინც არ არის მშვიდი ცხოვრების გარანტი.

კუნძულს პერიოდულად ხან აფხაზი, ხან ქართველი შეიარაღებული პატრული ჩაუვლის და სიტყვაძუნწ მოხუც ეჭვით კითხავენ (ორივე მხარე დაჭრილ ქართველს ეძებს, რომელსაც კაცი შეიფარებს).

ყველაზე სასტიკი და დაუნდობელი კი ბუნების სტიქიაა, რომლის ფონზეც ნებისმიერი ადამიანური კონფლიქტის უაზრობა და დროებითობა კიდევ უფრო აშკარა ხდება.

სამყაროსგან მოწყვეტილი კუნძული მიტოვებული, დაცარიელებული დასახლებების ინვარიაციაა, რაც ომის შესახებ გადაღებული ფილმებიდან ძირითად ვიზუალურ იმიჯად გამახსოვრდება. თუ იმ შეხედულებას მივყვებით, რომ კინო ადამიანისა თუ კოლექტიური ქვეცნობიერის პროეცირებას ახდენს, დასაწყისში მოყვანილი ომახიანი და პათეტიკური ლოზუნგების საპირისპიროდ კოლექტიური ქართველისთვის კონფლიქტის ზონა უსიცოცხლო, სიკვდილის ზონად აღიქმება/წარმოჩნდება, რომელიც ნოსტალგიურად ჩაბეჭდილა მეხსიერებაში და პერიოდულად მხოლოდ მირაჟივით ცოცხლდება.


Facebook Share
უკან